Cwestiynau a Ofynnir yn Aml

  • Question

    Pwy yw’r Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol presennol?

    Answer

    Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol Cymru ar hyn o bryd yw Sophie Howe (“y Comisiynydd”). Hi yw’r person cyntaf i ymgymryd â’r rôl, a grewyd gan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015. Fe’i penodwyd gan grŵp trawsbleidiol o Gynulliad Cenedlaethol Cymru a chychwynnodd ar y swydd yn Ebrill 2016. Gallwch ddarganfod mwy amdani yma. 

    Beth yw’r weledigaeth a osodwyd yn Neddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol?

    Mae Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol yn gosod mewn cyfraith weledigaeth ar gyfer llesiant yng Nghymru. Mae’n cyflwyno pedwar dimensiwn llesiant (amgylcheddol, cymdeithasol, diwylliannol ac economaidd) sy’n peintio darlun holistig o lesiant yng Nghymru. 

    I ddarparu manylion pellach am weledigaeth llesiant yng Nghymru, mae’r gyfraith hefyd yn cyflwyno’r saith dull o weithio, sy’n fframio’r dimensiynau cymdeithasol, economaidd, diwylliannol ac amgylcheddol. Mae’r Ddeddf yn cynnwys disgrifiad manwl o bob llesiant. Mae’r diffiniad ohonynt yn rhan o’r gyfraith ac ni ellir ei newid. Mae’r nodau yn set holistig o saith ac ni ddylid eu hystyried ar wahân.

  • Question

    Beth yw rôl Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol yng Nghymru?

    Answer

    Prif rôl y Comisiynydd yw helpu cyrff cyhoeddus i newid eu hymddygiad a dilyn gofynion newydd Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol i wella llesiant cymdeithasol, economaidd, amgylcheddol a diwylliannol pobl Cymru. 

    Dyletswydd y Comisiynydd, fel y nodir yn y gyfraith, yw hyrwyddo’r egwyddor datblygu cynaliadwy (sy’n nodi y dylai cyrff cyhoeddus geisio sicrhau bod anghenion cenedlaethau’r presennol yn cael eu diwallu heb gyfaddawdu gallu cenedlaethau’r dyfodol i ddiwallu eu hanghenion hwythau). Rhaid iddi weithredu fel gwarcheidwad anghenion cenedlaethau’r dyfodol a helpu cyrff cyhoeddus i feddwl yn yr hirdymor. 

    I wneud hyn, gall roi cyngor i’r cyrff cyhoeddus a restrir yn y Ddeddf, Archwilydd Cyffredinol Cymru (y mae’n rhaid iddo gynnal o leiaf un archwiliad bob cylch 5 mlynedd ar y modd y mae pob corff cyhoeddus wedi gweithredu yn unol â’r egwyddor datblygu cynaliadwy), grwpiau o gyrff cyhoeddus a elwir yn Fyrddau Gwasanaethau Cyhoeddus, neu unrhyw berson a fedr gyfrannu i’r saith nod llesiant neu helpu i wella llesiant o’u mewn. 

    Mae’r Ddeddf yn berthnasol i gyrff cyhoeddus penodol, sy’n gorfod gosod a chyhoeddi eu hamcanion llesiant eu hunain sy’n sicrhau’r cyfraniad mwyaf posibl i’r saith nod llesiant.

    Rhaid i’r Comisiynydd fonitro ac asesu i ba raddau y mae cyrff cyhoeddus yn cyflawni’r amcanion llesiant hyn.

  • Question

    Y 5 dull o weithio

    Answer

    Er mwyn sichau bod gan gyrff cyhoeddus yng Nghymru brosesau gwell a’u bod yn meddwl yn wahanol wrth wneud penderfyniadau, mae’r Ddeddf hefyd yn nodi’r pum dull o weithio sy’n rhan o’r egwyddor datblygu cynaliadwy. Nodir y dulliau hyn o weithio yn Adran 5(2) o’r gyfraith: 

    • Ymgyfrannu – Pwysigrwydd cynnwys pobl â diddordeb mewn cyflawni’r nodau llesiant a sicrhau bod y bobl hynny‘n adlewyrchu amrywiaeth yr ardal y mae’r corff yn ei wasanaethu.
    • Hirdymor  – Pwysigrwydd creu cydbwysedd rhwng anghenion tymor byr a’r angen i ddiogelu hefyd y gallu i ddiwallu anghenion hirdymor.
    • Atal –  Sut y gall gweithredu i atal problemau rhag digwydd neu waethygu helpu cyrff cyhoeddus i gyflawni eu hamcanion.
    • Integreiddio – Ystyried sut y gall amcanion llesiant y corff cyhoeddus effeithio ar bob un o’r nodau llesiant, ar eu hamcanion eraill, neu ar amcanion cyrff cyhoeddus eraill.
    • Cydweithredu –  Cydweithredu gydag unrhyw berson arall (neu wahanol rannau o’r corff ei hunan) a allai helpu’r corff i gyflawni ei amcanion llesiant. 

    Mae’r dulliau hyn o weithio yn rhan bwysig iawn o’r gyfraith a gall eu mabwysiadu helpu cyrff cyhoeddus i newid eu hymddygiad a gwella llesiant cenedlaethau’r presennol a’r dyfodol yng Nghymru.

  • Question

    Pa bwerau sydd gan y Comisiynydd?

    Answer

    Rhaid i’r Comisiynydd hyrwyddo’r egwyddor datblygu cynaliadwy, gweithredu fel gwarcheidwad cenedlaethau’r dydodol ac annog cyrff cyhoeddus i feddwl am effaith hirdymor eu penderfyniadau. I wneud hyn, mae‘r gyfraith yn caniatáu i‘r Comisiynydd:

    • Roi cyngor neu gymorth i gorff cyhoeddus;
    • Rhoi cyngor i Archwilydd Cyffredinol Cymru ar yr egwyddor datblygu cynaliadwy;
    • Rhoi cyngor neu gymorth i fwrdd gwasanaethau cyhoeddus mewn perthynas â pharatoi ei gynllun llesiant lleol;
    • Rhoi cyngor neu gymorth i unrhyw berson arall y mae’r Comisiynydd yn ystyried ei b/fod yn cymryd (neu’n dymuno cymryd) camau a allai gyfrannu at gyflawni’r nodau llesiant;
    • Annog arfer gorau ymhlith cyrff cyhoeddus wrth gymryd camau i gyflawni eu hamcanion llesiant yn unol â’r egwyddor datblygu cynaliadwy;
    • Hyrwyddo ymwybyddiaeth ymysg cyrff cyhoeddus o’r angen i gymryd camau i gyflawni eu hamcanion llesiant yn unol â’r egwyddor datblygu cynaliadwy;
    • Annog cyrff cyhoeddus i weithio gyda’i gilydd a gyda phersonau eraill pe gallai hyn eu cynorthwyo i gyflawni eu hamcanion llesiant;
    • Ceisio cyngor panel cynghori mewn perthynas ag arfer unrhyw un o swyddogaethau’r Comisiynydd.

    Gall y Comisiynydd hefyd gynnal ymchwil i ddarganfod i ba raddau y mae’r nodau llesiant a’r dangosyddion cenedlaethol yn gyson â’r egwyddor datblygu cynaliadwy, yn ogystal ag i ba raddau y mae’r egwyddor datblygu cynaliadwy yn cael ei hystyried mewn dangosyddion cenedlaethol a nodwyd gan Lywodraeth Cymru.

    Yn olaf, gall y Comisiynydd gynnal adolygiadau ffurfiol i roi mewnwelediad iddi ar sut mae cyrff cyhoeddus yn cymhwyso’r Ddeddf. Fodd bynnag, mae’n bwysig i nodi nad yw cynnal adolygiad yn caniatáu i’r Comisiynydd wyrdroi penderfyniadau penodol a wnaed eisoes. Mae’n fecanwaith i ddarganfod a yw cyrff cyhoeddus yn amddiffyn cenedlaethau’r dyfodol ac i wirio a ydynt wedi meddwl am effaith hirdymor eu gweithredoedd. Ar ddiwedd adolygiad, gall y Comisiynydd wneud argymhellion i gynghori ar sut y dylai’r corff cyhoeddus gymhwyso’r Ddeddf yn y dyfodol. 

  • Question

    Pa bwerau sydd gan y Comisiynydd?

    Answer

    Rhaid i’r Comisiynydd hyrwyddo’r egwyddor datblygu cynaliadwy (heb gyfaddawdu gallu cenedlaethau’r dyfodol i ddiwallu eu hanghenion hwythau, a ddangosir drwy ddefnyddio’r pum dull o weithio yng Nghwestiwn 3); gweithredu fel gwarcheidwad cenedlaethau’r dyfodol ac annog cyrff cyhoeddus i feddwl am effaith hirdymor eu penderfyniadau. I wneud hyn mae’r gyfraith yn caniatáu i’r Comisiynydd:

    • Roi cyngor a chymorth i gorff cyhoeddus;
    • Roi cyngor i Archwilydd Cyffredinol Cymru ar yr egwyddor datblygu cynaliadwy;
    • Roi cyngor neu gymorth i fwrdd gwasanaethau cyhoeddus mewn perthynas â pharatoad ei gynllun llesiant lleol;
    • Roi cyngor neu gymorth i unrhyw berson arall a ystyrir gan y Comisiynydd fel un sy’n cymryd camau (neu’n dymuno cymryd camau) a allai gyfrannu at gyflawniad y nodau llesiant;
    • Annog arfer gorau ymhlith cyrff cyhoeddus wrth gymryd camau i gyflawni eu hamcanion llesiant yn unol â’r egwyddor datblygu cynaliadwy.
    • Hybu ymwybyddiaeth ymhlith cyrff cyhoeddus o’r angen i gymryd camau i gyflawni eu hamcanion llesiant yn unol â’r egwyddor datblygu cynaliadwy;
    • Annog cyrff cyhoeddus i weithio gyda’i gilydd a gyda phersonau eraill os byddai hyn yn eu helpu i gyflawni eu hamcanion llesiant;
    • Chwilio am gyngor y panel ymgynghorol mewn perthynas â gweithredu unrhyw rai o swyddogaethau’r Comisiynydd.

    Gall y Comisiynydd hefyd ymgymryd ag ymchwil i asesu i ba raddau mae’r nodau llesiant a’r dangosyddion cenedlaethol yn cyd-fynd â’r egwyddor datblygu cynaliadwy, yn ogystal ag i ba raddau mae’r egwyddor datblygu cynaliadwy’n cael ei ystyried yn y dangosyddion a nodir gan Lywodraeth Cymru.

    Yn olaf, gall y Comisiynydd gynnal adolygiadau i roi iddi fewnwelediad ar y modd y mae cyrff cyhoeddus yn defnyddio’r Ddeddf. Fodd bynnag, mae’n bwysig  i nodi nad yw cynnal adolygiad yn caniatáu i’r Comisiynydd edrych ar benderfyniadau penodol sydd eisoes wedi cael eu gwneud. Mae’n fecanwaith ar gyfer darganfod a yw cyrff cyhoeddus yn gwarchod cenedlaethau’r dyfodol a gwirio a ydynt wedi meddwl am effaith hirdymor eu penderfyniadau. Ar ddiwedd yr adolygiad, gall y Comisiynydd wneud argymhellion i gynghori ar y modd y dylai corff cyhoeddus ddefnyddio’r Ddeddf yn y dyfodol.

  • Question

    Pwy yw’r 44 corff cyhoeddus a enwir yn y Ddeddf?

    Answer

    Mae’r gyfraith ei hunan yn eu rhestru fel:

    • Llywodraeth Cymru;
    • Cynghorau Sir;
    • Byrddau Iechyd Lleol;
    • Iechyd Cyhoeddus Cymru;
    • Ymddiriedolaeth GIG Felindre;
    • Awdurdodau Parciau Cenedlaethol yng Nghymru;
    • Awdurdodau tân ac achub Cymru;
    • Cyfoeth Naturiol Cymru;
    • Cyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru;
    • Cyngor Celfyddydau Cymru;
    • Llyfrgell Genedlaethol Cymru;
    • Amgueddfa Genedlaethol Cymru.

    O dan y Ddeddf, rhaid i’r cyrff cyhoeddus hyn gyflawni datblygu cynaliadwy, sy’n cynnwys, ymhlith pethau eraill, gosod a chyhoeddi amcanion llesiant. Rhaid i’r amcanion llesiant hyn gael eu cynllunio i facsimeiddio cyfraniad i’r 7 nod llesiant a rhaid i gyrff cyhoeddus gymryd pob cam rhesymol i gyflawni’r amcanion hynny.

    Mewn rhai achosion, gall y Ddeddf ymestyn i gyrff cyhoeddus eraill yn dibynnu ar lefel y dirprwyo a’r swyddogaethau y maent yn eu cyflawni.

  • Question

    Beth yw Byrddau Gwasanaethau Cyhoeddus a ble maen nhw?

    Answer

    Crewyd Byrddau Gwasnaethau Cyhoeddus yn Neddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol i ddisodli’r hen Fyrddau Gwasanaethau Lleol.  Eu nod yw annog cydweithredu ac integreiddio wrth ddarparu gwasanaethau cyhoeddus.

    O dan y Ddeddf mae’n ddyletswydd ar Fyrddau Gwasnaethau Cyhoeddus i wella llesiant diwylliannol, economaidd, cymdeithasol ac amgylcheddol eu hardal trwy gyfrannu at gyflawni’r nodau llesiant. 

    Mae gan Fyrddau Gwasanaethau Cyhoeddus aelodau statudol – y Cyngor lleol, y bwrdd iechyd lleol, yr awdurdod tân ac achub lleol a Chyfoeth Naturiol Cymru – ond rhaid gwahodd cyrff eraill, fel Gweinidogion Cymru a sefydliadau gwirfoddol perthnasol, i gymryd rhan. [Am ragor o wybodaeth gweler Rhan 4, Adran 30 o’r Ddeddf a’r canllawiau statudol ar gyfer Byrddau Gwasanaethau Cyhoeddus: SPSF3]

     

    Mae rhai awdurdodau lleol wedi dewis uno’r Byrddau Gwasanaethau Cyhoeddus ar gyfer eu hardal a dyma pam mai dim ond 19 o Fyrddau Gwasanaethau Cyhoeddus sydd yng Nghymru:

     

    • Bwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus Ynys Môn a Gwynedd
    • Bwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus Blaenau Gwent
    • Bwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus Pen-y-bont ar Ogwr
    • Bwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus Caerffili 
    • Bwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus Caerdydd 
    • Bwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus Sir Gaerfyrddin
    • Bwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus Ceredigion 
    • Bwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus Conwy a Sir Ddinbych
    • Bwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus Cwm Taf 
    • Bwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus Sir Fynwy
    • Bwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus Castell-nedd Port Talbot 
    • Bwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus Casnewydd
    • Bwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus Sir Benfro
    • Bwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus Powys 
    • Bwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus Abertawe
    • Bwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus Torfaen 
    • Bwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus Bro Morgannwg 
    • Bwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus Wrecsam 

    Rhaid i bob Bwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus asesu llesiant y boblogaeth yn eu hardaloedd, ac yna ddewis amcanion llesiant lleol a pharatoi cynllun llesiant lleol. Rhaid i bob aelod o’r Bwrdd wneud popeth o fewn eu gallu i gyflawni’r amcanion hynny. Rhoddodd y Comisiynydd gyngor i bob Bwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus ar osod y cynlluniau a’r amcanion llesiant ar gyfer eu meysydd. Gallwch ddarllen mwy am waith y swyddfa gyda Byrddau Gwasanaethau Cyhoeddus yma.

  • Question

    Beth yw meysydd ffocws y Comisiynydd?

    Answer

    Dyletswydd y Comisiynydd yw hyrwyddo’r Ddeddf a helpu i wella llesiant yng Nghymru. Gall hyn gwmpasu mwy neu lai bob maes polisi a phob penderfyniad a wneir yng Nghymru.

    Penderfynodd y Comisiynydd ddewis y sawl mater mawr hyn, heriau a chyfleoedd sy’n wynebu cenedlaethau’r dyfodol i ffocysu eu gwaith arnynt er mwyn cael effaith gwirioneddol a dwfn. Dewiswyd y meysydd ffocws yn dilyn proses drylwyr yn cynnwys dros 1,300 o bobl. Gallwch ddod o hyd i ragor o wybodaeth am y broses yn y ddogfen ‘Datblygu Blaenoriaethau ar gyfer Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol’.

    Y meysydd ffocws a nodwyd fel y rhai â’r potensial mwyaf i wella pob un o’r pedwar dimensiwn llesiant (amgylcheddol, diwylliannol, cymdeithasol ac economaidd) yw:

    • Creu’r seilwaith cywir ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol, gan ffocysu ar:

    o Cynllunio

    o Trafnidiaeth

    o Stoc dai

    • Paratoi pobl ar gyfer y dyfodol:

    o Sgiliau ar gyfer y dyfodol 

    o Byw yn dda

    o Atal a mynd i’r afael â Phrofiadau Niweidiol yn ystod Plentyndod (ACEs)

    • Meysydd newid corfforaethol trawsbynciol 
    • Datgarboneiddio
    • Cyllideb strategol 
    • Caffael

    Ystyriwyd yn ofalus ystyriaethau amgylcheddol gan sicrhau bod y blaenoriaethau a ddewiswyd hefyd yn rhai a all gael yr effaith cadarnhaol mwyaf ar yr amgylchedd, yn ogystal â’r tri dimensiwn arall na ellid eu gwahanu.

  • Question

    Sut mae rôl Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol yn wahanol i rôl Comisiynwyr eraill?

    Answer

    Mae yna wahanol fathau o gomisiynwyr yng Nghymru a ledled y byd. Rhoddir i bob un bwerau penodol yn y ddeddfwriaeth sy’n eu creu.

    Mae rôl Comisiynydd hefyd yn wahanol i rôl Ombwdsmon, sy’n ymchwilio i gwynion penodol yn erbyn cyrff penodol.

    Defnyddir y term Comisiynydd ar gyfer tri prif fath o weithgaredd:

     

    • Comisiynwyr sy’n rheoleiddio maes gwaith trwy osod safonau a gwirio cydymffurfiaeth a chosbi torri’r safonau;
    • Comisiynwyr sy’n hyrwyddo ac yn helpu’r bobl y maent yn gyfrifol amdanynt, i chwilio am atebion ffurfiol, gan gynnwys cymorth gydag achosion llys;
    • Comisiynwyr sy’n hyrwyddo egwyddor neu bolisi ac sy’n helpu eu gweithrediad trwy ddarparu cyngor a gwneud argymhellion.

    Mae Comisiynydd Plant Cymru yn cynnwys yr ail a’r drydedd o’r elfannau hyn. Ei rôl yw dweud wrth bobl pam mae hawliau plant mor bwysig, ac edrych ar sut mae’r penderfyniadau a wneir gan gyrff cyhoeddus yng Nghymru, yn cynnwys Llywodraeth Cymru, yn effeithio ar hawliau plant. Mae ei rôl yn cynnwys gwrando ar blant a phobl ifanc i ddarganfod beth sy’n bwysig iddyn nhw; dylanwadu ar y llywodraeth a sefydliadau eraill sy’n dweud eu bod yn mynd i wneud gwahaniaeth i fywydau plant er mwyn sicrhau eu bod nhw’n cadw’u haddewidion, a siarad dros blant a phobl ifanc yn genedlaethol ar faterion pwysig – bod yn eiriolydd plant yng Nghymru.  

    Mae Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru hefyd yn cynnwys yr ail a’r drydedd o’r elfennau hyn. Mae’r Comisiynydd yn llais ac yn hyrwyddwr annibynnol i bobl hŷn ledled Cymru, yn sefyll i fyny ac yn siarad ar eu rhan. Mae’r Comisiynydd yn hyrwyddo ymwybyddiaeth o hawliau a buddiannau pobl hŷn yng Nghymru, yn herio gwahaniaethu yn erbyn pobl hŷn yng Nghymru, yn annog arfer gorau wrth drin pobl hŷn yng Nghymru ac yn adolygu’r gyfraith sy’n effeithio ar fuddiannau pobl hŷn yng Nghymru. Er mwyn cyflawni’r swyddogaethau hyn, mae’r Comisiynydd yn dylanwadu ar bolisi ac arfer ar lefel genedlaethol a lleol, yn gweithio mewn partneriaeth â phobl hŷn a rhanddeiliaid i ysgogi newid a hyrwyddo arfer da, ac yn cynnal adolygiadau ffurfiol ac yn cyhoeddi canllawiau ffurfiol gan ddefnyddio ei phwerau cyfreithiol unigryw. 

    Mae Comisiynydd y Gymraeg yn cynnwys pob un o’r tair elfen a restrir uchod – rheoleiddiwr, eiriolydd siaradwyr Cymraeg, a hyrwyddwr sy’n rhoi cyngor a gwneud argymhellion i wneuthurwyr polisi. Mae ei rôl yn cynnwys hyrwyddo a hwyluso’r defnydd o’r Gymraeg, gweithio i sicrhau nad yw’r Gymraeg yn cael ei thrin yn llai ffafriol na’r Saesneg, ac ymchwilio unrhyw ymyrraeth mewn rhyddid unigolyn i ddefnyddio’r iaith. 

    Mae rôl Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol Cymru yn cynnwys yr elfen olaf yn unig, h.y. hyrwyddo’r egwyddor datblygu cynaliadwy a rhoi cyngor a gwneud argymhellion i gyrff cyhoeddus.

  • Question

    Sut mae’r Comisiynydd yn talu sylw i safbwyntiau’r cyhoedd?

    Answer

    Un o’r ffyrdd a ddefnyddir gan y Comisiynydd wrth geisio canfod materion systemig (materion cyffredinol yn y system sy’n digwydd dro ar ôl tro) yw trwy gysylltu ag aelodau’r cyhoedd a derbyn gohebiaeth oddi wrthynt hwy a sefydliadau â diddordebau penodol. Hyd yn hyn, mae’r Comisiynydd wedi ymgyfrannu mewn sawl maes, gan gynnwys cynllunio a thrwyddedu amgylcheddol, ar ôl cael ei rhybuddio am faterion posibl trwy gyswllt o’r fath. Mae gan y Comisiynydd ddulliau eraill o adnabod materion systemig, ond mae gohebiaeth oddi wrth y cyhoedd yn ei chadw hi a’i thîm yn ymwybodol o’r modd y mae’r Ddeddf yn cael ei chymhwyso’n ymarferol.

    Mae ei swyddfa hefyd yn ceisio atal problemau rhag digwydd, er enghraifft, drwy ysgrifennu at Weinidogion a gofyn am adolygiad o’r broses ar gyfer cymeradwyo, trwyddedu a chaniatáu datblygiadau arfaethedig yng Nghymru. 

    Rydyn ni’n cynhyrchu adroddiadau gohebiaeth chwarterol a blynyddol, sy’n cael eu rhannu’n fewnol ac sy’n trwytho gwaith pawb yn y swyddfa. Er enghraifft, defnyddiwyd yr adroddiadau gohebiaeth hyn fel un o’r ffynonellau gwybodaeth ar gyfer Adroddiad Cenedlaethau’r Dyfodol 2020.

  • Question

    Sut mae’r Comisiynydd yn ymdrin â barn pobl?

    Answer

    Ni all y Comisiynydd ymchwilio i gwynion, gwrando ar apeliadau, na chefnogi unigolion i geisio atebion cyfreithiol. Llywodraeth Cymru a Chynulliad Cenedlaethol Cymru a benderfynodd hyn pan wnaethant greu ei swydd a phasio’r Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol.

     

    Mae’r Comisiynydd yn awyddus i alluogi pobl i ddeall y Ddeddf a sut y gellir defnyddio’r Ddeddf i herio penderfyniadau a pholisïau. Mae’n cyhoeddi dogfennau a fedr helpu’r cyhoedd i ddefnyddio’r Ddeddf i gynorthwyo a herio cyrff cyhoeddus sydd wedi cael eu dal gan y gyfraith. Gellir defnyddio fframweithiau’r Comisiynydd yn cynnwys Fframwaith Cenedlaethau’r Dyfodol ar gyfer prosiectau, i gwestiynu sut mae’r Ddeddf a’i helfennau’n cael eu defnyddio mewn prosiectau a phenderfyniadau penodol. 

    Fel rhan o’r rhaglen bartneriaeth, Y Gallu i Greu, mae’r Comisiynydd wedi cyhoeddi arweiniad ar gyfer pob un o’r saith nod llesiant. Mae’r rhain yn darparu camau ymarferol (o Newidiadau Syml i gamau mwy uchelgeisiol) a fedr helpu cyrff cyhoeddus i facsimeiddio’u cyfraniad i’r nodau. 

    Gall hefyd roi gwybodaeth i bobl am y Ddeddf a’i darpariaethau a gall gyfeirio pobl at sefydliadau, ffynonellau a gwybodaeth ddefnyddiol.

    Pan ddaw materion cyffredinol a rhai sy’n digwydd dro ar ôl tro i’r amlwg, gall y Comisiynydd godi’r mater gyda’r corff cyhoeddus perthnasol neu geisio dylanwadu ar bolisi cenedlaethol o fewn ei meysydd blaenoriaeth i effeithio ar newid yn y dyfodol.

     

    Sut fedr aelodau’r cyhoedd ddefnyddio’r Ddeddf i herio penderfyniadau?

    Mae gan gyrff cyhoeddus ddyletswydd i ‘roi datblygu cynaliadwy ar waith’. Mae yna dair brif elfen i’r ddyletswydd:

    • Gwella llesiant cymdeithasol, economaidd, amgylcheddol a diwylliannol Cymru;
    • Gweithredu yn unol â’r egwyddor datblygu cynaliadwy (heb gyfaddawdu gallu cenedlaethau’r dyfodol i gyflawni eu hanghenion gan ystyried y pum dull o weithio);
    • Anelu at gyflawni’r nodau llesiant, sy’n cynnwys gosod amcanion llesiant.

    Mae yna ddau brif lwybr y gall pobl eu dilyn i herio penderfyniadau: gallant herio’r corff cyhoeddus yn uniongyrchol; neu eu herio drwy’r gweithdrefnau cyfreithiol normal.

    Yn gyntaf, yn seiliedig ar Fframwaith Cenedlaethau’r Dyfodol y Comisiynydd ar gyfer prosiectau, efallai y bydd pobl eisiau gofyn rhai cwestiynau i’r corff cyhoeddus sy’n seiliedig ar y 5 dull o weithio a nodir yn y Ddeddf:

    Ymgyfrannu – Pwysigrwydd ennyn ymgyfraniad pobl â diddordeb mewn cyflawni’r nodau llesiant a sicrhau bod y bobl hynny’n adlewyrchu amrywiaeth yr ardal a wasanaethir gan y corff. 

    Er enghraifft, sut mae’r cyrff cyhoeddus a’u partneriaid wedi ennyn ymgyfraniad y bobl a fyddai’n cael eu heffeithio wrth drafod y gwahanol opsiynau ar gyfer y penderfyniad / cynnig (e.e. gyda phobl ifanc, preswylwyr, busnesau a rhanddeiliaid eraill)? Sut maen nhw wedi cyflwyno tystiolaeth eu bod wedi ymateb i’r hyn y mae pobl wedi’i ddweud wrthynt ac a yw’r broses wedi bod yn dryloyw? A ydyn nhw wedi sicrhau bod y bobl sy’n ymgyfrannu yn adlewyrchu amrywiaeth yr ardal a wasanaethir gan y corff?

    Hirdymor – Pwysigrwydd creu cydbwysedd rhwng anghenion tymor byr a’r angen i ddiogelu‘r gallu i gyflawni anghenion hirdymor hefyd.

    Er enghraifft, sut fydd yr ymagwedd arfaethedig yn gwella llesiant y bobl yn yr ardal leol a’r rhanbarth ehangach yn yr hirdymor? Ym mha fodd y bydd yn effeithio ar natur ac awyrgylch yr ardal, dyweder yn y flwyddyn 2040 (ymhen cenhedlaeth arall)? Ym mha fodd y mae cyrff cyhoeddus wedi canfod tueddiadau hirdymor sydd fwyaf perthnasol i’r prosiect hwn? A yw’r rhagdybiaethau sylfaenol ynghylch tueddiadau’r dyfodol y mae’r datblygiad yn seiliedig arnynt yn realistig? Pa effaith a gaiff y datblygiad hwn ar y tueddiadau hyn? A yw’r buddsoddiad sydd ei angen ar gyfer y cynllun yn cynrychioli gwerth da am yr arian ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol? A yw adroddiad Llywodraeth Cymru ‘tueddiadau’r dyfodol’ wedi cael eu hystyried? 

     

    Atal – Sut y gallai gweithredu i atal problemau rhag digwydd neu waethygu helpu cyrff cyhoeddus i gyflawni eu hamcanion.

    Er enghraifft, sut fydd y penderfyniad/cynnig yn atal problemau a wynebir gan Gymru – cymdeithasol, economaidd, diwylliannol, amgylcheddol? A yw’r cynllun hwn yn cynorthwyo torri cylchoedd negyddol megis tlodi, iechyd gwael, niwed amgylcheddol a cholli bioamrywiaeth? Sut fedrai’r prosiect finimeiddio neu ddileu ei effeithiau negyddol ei hunan? Beth yw’r gwrthdaro sy’n ymddangos rhwng gwahanol agweddau ar lesiant a chynaliadwyedd a sut mae’r rhain wedi cael eu datrys?

    Integreiddio – Ystyried sut y gallai amcanion llesiant y corff cyhoeddus effeithio ar bob un o’r nodau llesiant, ar eu hamcanion eraill, neu ar amcanion cyrff cyhoeddus eraill.

    Er enghraifft, sut fydd y penderfyniad yn effeithio ar lesiant economaidd, cymdeithasol, amgylcheddol a diwylliannol – ni ellir ffocysu ar un o’r meysydd hyn ar draul y meysydd eraill! A yw’r prosiect wedi cysylltu gwahanol feysydd agendáu polisi cyhoeddus i gynhyrchu aml-fanteision? Ym mha fodd y mae’r penderfyniad yn cynnwys cam rhesymol i gyflawni un neu fwy o’u hamcanion? Ym mha fodd y mae’n effeithio ar amcanion llesiant y Cyngor a gwaith y bwrdd gwasanaethau cyhoeddus, ill dau, hyd yn hyn?

    Cydweithredu – Gweithio mewn cydweithrediad ag un person arall (neu wahanol rannau o’r corff ei hunan) a fedrai helpu’r corff i gyflawni ei amcanion llesiant.

    Er enghraifft, a yw’r corff cyhoeddus wedi meddwl sut y gallai weithio mewn cydweithrediad â sefydliadau eraill – gan gynnwys sefydliadau cyhoeddus, preifat a’r trydydd sector wrth wneud y penderfyniad hwn?

     

    Mae llu o gwestiynau eraill yn ymwneud â holl elfennau’r Ddeddf (nodau, amcanion, a’r dulliau o weithio) yn y Fframweithiau a gall pobl ddewis pa rai yw’r rhai mwyaf cymwys mewn achosion penodol.

     

    Yn ail, gall torri’r ddyletswydd yn y Ddeddf gael ei ystyried gan unrhyw lys neu gorff sy’n gyfrifol am gymhwyso’r gyfraith yng Nghymru. Gall y Ddeddf hefyd fod yn ystyriaeth berthnasol mewn systemau statudol presennol, megis cynllunio, trwyddedu ac ati. Er enghraifft: gellir gwneud cwynion ffurfiol i’r Ombwdsmon Gwasanaethau Cyhoeddus; gellir cychwyn adolygiad barnwrol; neu gall diffyg cydymffurfio â’r Ddeddf fod yn sail i apêl i’r Arolygiaeth Gynllunio. Mae’r Comisiynydd yn ceisio tynnu sylw pobl at y llwybrau sy’n agored iddynt. 

     

    Dylai pobl hefyd wirio gyda’u cyfreithwyr, canolfannau cyfraith, neu’r Swyddfa Cyngor ar Bopeth

    i weld pa lwybrau sy’n agored iddynt ym mhob achos.