Mae angen ysgwydad brys ar y ffordd y mae £6 biliwn o arian cyhoeddus yn cael ei wario yng Nghymru, yn ôl Comisiynydd Cenedlaethau'r Dyfodol yng Nghymru.

Yn aml nid yw arian a werir gan wasanaethau cyhoeddus ar brosiectau adeiladu, nwyddau a gwasanaethau newydd yn cael ei ddefnyddio er budd cenedlaethau’r dyfodol, ac mae Llywodraeth Cymru yn methu â dangos arweinyddiaeth gydgysylltiedig glir ar wariant, meddai Sophie Howe.

Mae Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol Cymru yn gosod rhwymedigaeth ar gyrff cyhoeddus gan gynnwys Llywodraeth Cymru, i wneud penderfyniadau heddiw nad ydynt yn niweidio galluoedd cenedlaethau’r dyfodol i ddiwallu eu hanghenion.

Defnyddiodd y comisiynydd, y mae ei Maniffesto y Dyfodol yn gofyn i Lywodraeth Cymru nesaf ymrwymo i adferiad gwyrdd o’r pandemig sy’n cau bylchau anghydraddoldeb, un o’i phwerau cryfaf i sbarduno ei Adolygiad Adran 20 cyntaf  i sut mae naw corff cyhoeddus yn gwario £6.3bn o arian cyhoeddus yn flynyddol

Mewn wythnos pan gyhoeddodd Llywodraeth Cymru strategaeth newydd sy’n rhoi llesiant yng nghanol cynllun twf economaidd i wella o’r pandemig, mae’r adolygiad yn canfod:

  • Mae Llywodraeth Cymru wedi methu â dangos arweinyddiaeth gydgysylltiedig glir ar rôl caffael wrth gyflawni nodau llesiant cenedlaethol Cymru (ac amcanion llesiant cyrff cyhoeddus).
  • Mae cyfathrebu ac integreiddio gwael rhwng gwahanol flaenoriaethau Llywodraeth Cymru, ochr yn ochr â diffyg cefnogaeth i gyrff cyhoeddus i sicrhau bod y rhain yn cael eu gweithredu’n effeithiol ar lawr gwlad.
  • Mae cyfleoedd i wneud gwariant i weithio’n galetach yn cael eu colli oherwydd diffyg cefnogaeth i’r proffesiwn caffael a diffyg atebolrwydd ar lefel arweinyddiaeth.
  • Nid oes unrhyw fonitro parhaus o ddulliau neu ganlyniadau caffael naill ai at ddibenion sylwi lle mae pethau’n mynd o chwith, a chollir cyfleoedd, neu ar gyfer nodi a rhannu arfer gorau.

Mae angen mwy o gefnogaeth ar gyrff cyhoeddus sy’n gweithio’n galed yn ystod COVID-19 i wario mewn ffordd sy’n dda i’n heconomi, cymunedau, yr amgylchedd a diwylliant, meddai’r comisiynydd.

Canfu’r adolygiad nad oes ganddynt ddigon o adnoddau, gallu, cefnogaeth ac amseru i ganiatáu iddynt ystyried y tymor hir a’r gwariant yn unol â’r Ddeddf, ac mae canllawiau’r llywodraeth yn rhy gymhleth. O ganlyniad, rhoddir ffocws ar gost a phroses tymor byr, ac mae cyfleoedd i yrru buddion ehangach o wariant yn cael eu colli.

Tra bo’r adolygiad caffael yn nodi ‘pocedi o arfer da’, fel Ysgol Gynradd Llancarfan Bro Morgannwg, a fydd yn dod yn ysgol Carbon Sero-Net gyntaf Cymru – canfu y bu diffyg arloesi wrth wneud cynlluniau o’r fath yn norm ledled Cymru.

Mae pum miliwn o bunnoedd o arian cyfalaf yn y gyllideb ddrafft wedi’i glustnodi ar gyfer Prosiect Peilot Carbon Sero i ddatgarboneiddio ysgolion a cholegau, ond yn aml gofynnir i’r sector adeiladu ‘hen ysgolion newydd’ – gyda diffyg buddion ehangach, megis diogelu’r amgylchedd, nawr ac ar gyfer y dyfodol, hyrwyddo iaith a diwylliant Cymru yn ogystal â helpu plant i fyw ffyrdd iach o fyw.

Mae angen i Lywodraeth Cymru a chyrff cyhoeddus wneud mwy i ddangos sut mae gwariant yn creu canlyniadau mwy – o swyddi, sgiliau a chyfleoedd hyfforddi lleol, i gefnogi mentrau cymdeithasol a chyflenwyr Cymru.

Canfu’r adolygiad nad oes ffordd gyson i gyrff cyhoeddus gyflawni’r buddion ehangach hyn, sy’n ofynnol gan y Ddeddf, nac yn ffordd iddynt gael eu monitro neu eu hadrodd i’r cyhoedd.

Mae contractau adeiladu ac adfywio yn cael eu cytuno a’u dyfarnu heb unrhyw ofynion clir ar sut mae’r cynlluniau hyn yn gwella llesiant cenedlaethau’r presennol neu’r dyfodol.

Mae angen gwaith, meddai Ms Howe, i sicrhau bod prosesau gwariant yn helpu i gyrraedd targedau newid hinsawdd Cymru – i’r sector cyhoeddus fod yn niwtral o ran carbon erbyn 2030 ac i Gymru fod yn Sero-Net erbyn 2050.

Fodd bynnag, mae’r adolygiad hefyd yn tynnu sylw at enghreifftiau da, fel Llywodraeth Cymru yn buddsoddi £4.5m mewn Cronfa Her Economi Sylfaenol newydd yn 2020. Mae’n cefnogi prosiectau sy’n profi ffyrdd newydd o wneud i’r economi bob dydd weithio’n well i bob cymuned yng Nghymru ac mae wedi ei ddefnyddio i yrru’r broses o gaffael PPE a ddefnyddir yn ystod y pandemig gan fusnesau Cymreig.

Mae Cydweithrediad Gofal Cymunedol (CCC) yn Wrecsam wedi’i gontractio gan y bwrdd iechyd lleol i redeg tair meddygfa. Mae wedi recriwtio tîm llesiant emosiynol i ddarparu cefnogaeth llesiant i gleifion ac mae wedi gweld gostyngiad o 57% mewn atgyfeiriadau i sefydliadau iechyd meddwl eraill.

Er bod y comisiynydd wedi dweud bod hyn a mentrau eraill Llywodraeth Cymru, fel Bwrdd Cynghori Gweinidogol a phecyn cymorth, yn fan cychwyn da, galwodd am well integreiddio a mwy o uno.

Gan ofyn i Lywodraeth Cymru fod yn glir ynghylch sut y bydd yn ‘caffael er llesiant’, mae hi’n argymell y dylid sefydlu canolfan ragoriaeth i ddarparu cefnogaeth ymarferol a rhannu arfer gorau.

Anogodd y comisiynydd Lywodraeth Cymru i gyflawni nodau’r Ddeddf Cymru sy’n gyfrifol yn fyd-eang, er enghraifft, mynd i’r afael â datgoedwigo trwy atal ffreuturau ysgolion ac ysbytai rhag gweini bwyd sy’n gysylltiedig â chwympo coedwigoedd glaw.

Dywedodd Sophie Howe: “Gallem fod yn gwneud cymaint mwy i wario arian cyhoeddus mewn ffordd sy’n creu cymunedau iachach, llewyrchus a chysylltiedig yng Nghymru, yn unol â Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol.

“Am y rhan fwyaf o’r £6 biliwn a wariwyd, yn syml, nid oes gennym unrhyw syniad o’r canlyniadau sy’n cael eu cyflawni neu sy’n cael eu colli, er enghraifft cyfleoedd i gefnogi cwmnïau lleol, lleihau anghydraddoldeb, annog economi gylchol a gwarchod bioamrywiaeth.

“Wrth i Gymru wella o COVID-19, bydd angen mwy o gefnogaeth gan wasanaethau cyhoeddus ar bobl i ofalu am eu hiechyd corfforol a meddyliol.

“Mae cyrff cyhoeddus yn gweithio’n galed iawn mewn amgylchiadau anodd – rhaid i Lywodraeth Cymru arwain ar wariant doethach, gan wneud i’r bunt fynd ymhellach, gan ddod â’r buddion llesiant gorau oll o’r swm enfawr hwn o arian cyhoeddus.”

Yn 2020, cyhoeddodd y comisiynydd ei Maniffesto y Dyfodol, gan annog Llywodraeth nesaf Cymru i ymrwymo i bolisïau blaengar sy’n gweithredu ar yr argyfwng hinsawdd a natur a COVID-19, er mwyn sicrhau adferiad gwyrdd a chyfiawn nad yw’n rhoi mwy o anfantais i’r rhai y mae’r ddau yn effeithio’n anghymesur arnynt.

Trwy fuddsoddi mewn ymateb i’r argyfwng hinsawdd a natur a ddatganwyd gan Gymru yn 2019, dylai’r llywodraeth ymrwymo i gynyddu gwariant flwyddyn ar ôl blwyddyn, mewn ffordd sy’n gwella llesiant tymor hir fel caniatáu i bobl gael mynediad i fannau gwyrdd o fewn 300m i’w cartrefi a’u ‘cymdogaethau 20 munud’ cerddedadwy sydd o fudd i economïau lleol.

 

Nodiadau i olygyddion

Mae proses gaffael Adran 20 Adolygiad i Gymru, Caffael Llesiant yng Nghymru, wedi’i chwblhau mewn partneriaeth â Phrifysgol Caerdydd fel rhan o Femorandwm Cyd-ddealltwriaeth.

Sbardunwyd yr adolygiad ym mis Mawrth 2020 ond ataliwyd dros dro oherwydd pwysau ychwanegol ar gyrff cyhoeddus sy’n delio ag effaith argyfwng COVID-19, ac ailddechreuodd ym mis Hydref 2020.

Y naw corff cyhoeddus yr ymchwiliwyd iddynt o dan yr adolygiad oedd Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr; Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a’r Fro; Cyngor Sir Ddinbych; Cyngor Sir y Fflint; Llyfrgell Genedlaethol Cymru; Ymddiriedolaeth GIG Felindre (fel gwesteion Gwasanaethau a Rennir GIG Cymru); Cyngor Wrecsam; Cyngor Ynys Môn a Llywodraeth Cymru, a adolygwyd yn ei rôl arwain.

Cyhoeddwyd canfyddiadau allweddol cam ymchwil yr adolygiad ym mis Mai 2020 fel rhan o Adroddiad Cenedlaethau’r Dyfodol y Comisiynydd 2020.

Sophie Howe yw Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol cyntaf Cymru. Ei rôl yw bod yn warcheidwad cenedlaethau’r dyfodol yng Nghymru. Mae hyn yn cynnwys helpu cyrff cyhoeddus a’r rhai sy’n llunio polisi yng Nghymru i feddwl am effaith hirdymor eu penderfyniadau.

Rhaid i Lywodraeth Cymru a chyrff cyhoeddus eraill gyfrannu at nodau llesiant cenedlaethol Cymru ar gyfer Cymru fwy cyfartal,  iachach, mwy llewyrchus, a mwy amgylcheddol-gadarn, wedi ei chreu o gymunedau cysylltiedig sydd a diwylliant ac iaith Gymraeg sy’n ffynnu.

Mae’r gyfraith hefyd yn ei gwneud yn ofynnol iddynt gymhwyso pum ffordd o weithio’r Ddeddf – cynllunio ar gyfer y tymor hir, atal, integreiddio, cydweithredu a chynnwys.

*Mae gwaith gan Cyfoeth Naturiol Cymru a Phartneriaeth Gwasanaethau a Rennir GIG Cymru i gyfrifo ôl troed carbon eu gweithgareddau wedi dangos bod caffael yn cyfrannu bron i 60% a 49% yn eu tro o’u hallyriadau cyffredinol, sy’n fwy na’r allyriadau a grëir gan ddefnydd ynni mewn adeiladau a thrafnidiaeth.

Gallwch ddarllen adroddiad Adran 20 yma:

DIWEDD

Ymholiadau gan y cyfryngau i claire.rees@futuregenerations.wales