Rhaid i Gymru gael pwerau benthyg llawn o San Steffan i adeiladu adferiad gwyrdd, medd Comisiynydd Cenedlaethau'r Dyfodol.

Mae Sophie Howe eisiau i Lywodraeth Cymru ddefnyddio’r £1.6bn y gallai fod wedi’i fenthyg ar gyfer Ffordd Liniaru’r M4 a ddilewyd, i fuddsoddi mewn tai gwyrdd, swyddi a seilwaith.

Yr wythnos hon, dywedodd Prif Weinidog y DU, Boris Johnson, ei fod am adeiladu’r draffordd 13 milltir o amgylch Casnewydd, er gwaethaf y ffaith mai Llywodraeth Cymru sydd yn gyfrifol am y mater hwn. Cyhoeddodd Prif Weinidog Cymru dros flwyddyn yn ôl nad oedd y prosiect yn mynd yn ei flaen.

Gwrthododd Mark Drakeford y cynigion fis Mehefin diwethaf oherwydd pryderon amgylcheddol ar ôl i’r Comisiynydd ddweud bod y ffordd – a fyddai wedi torri i mewn i Wlyptiroedd Gwent, sy’n gyfoethog mewn bioamrywiaeth – yn anghydnaws â deddfwriaeth Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol.

Roedd y prosiect nid yn unig yn methu alinio â thargedau lleihau carbon Cymru, meddai, roedd hefyd yn mynd yn erbyn nodau llesiant y Ddeddf o gynorthwyo cydnerthedd ecosystemau a Chymru iachach. Nid oedd ychwaith yn ystyried tueddiadau’r dyfodol megis cynnydd yn nifer y bobl sy’n gweithio o gartref – rhywbeth sydd wedi dod yn normal newydd gyda’r potensial o leihau tagfeydd ar ein ffyrdd.

Yn awr mae Ms Howe yn galw ar Lywodraeth Cymru i gael pwerau benthyg fel y gall wneud buddsoddiad enfawr mewn adferiad gwyrdd. Dylai ariannu, meddai, gael ei fuddsoddi mewn prosiectau, yn cynnwys gwella ansawdd tai presennol, ehangu a gwella rhwydweithiau bws a rheilffordd a diwydiannau arloesol, yn cynnwys cerbydau trydan ac ailgylchu. Dywedodd: “Nid oedd ar Gymru angen traffordd gwerth £.1.6bn flwyddyn yn ôl, ac nid oes arni ei hangen yn awr.

“Mae arnom angen swyddi, diwydiannau a seilwaith gwyrdd i sicrhau adferiad yn dilyn y pandemig, ac i amddiffyn ein hunain yn erbyn ansicrwydd argyfwng arall o du’r argyfwng hinsawdd a natur.”

Mae sefydliadau o’r CBI (Cydffederasiwn Diwydiant Prydain) i’r Cenhedloedd Unedig, y Siambr Fasnach Ryngwladol (ICC) a’r Asiantaeth Ynni Rhyngwladol (IEA), ynghyd ag economegwyr ac academyddion, wedi galw ar y Llywodraeth i fuddsoddi mewn adferiad gwyrdd, â ganddo botensial sylweddol i greu swyddi ar gyfer y dyfodol.

Mae adroddiad gan y TUC yn awgrymu y gallai 1.24 miliwn o swyddi ledled y DU gael eu creu trwy hybu, ar frys, o fewn cyfnod o ddwy flynedd, seilwaith glân, trwy wario’n ddiymdroi ar brosiectau fel band eang, technoleg werdd, trafnidiaeth a thai.

Dywedodd corff yr undebau bod angen hwb economaidd enfawr i ddarparu swyddi o ansawdd da, datgarboneiddio a buddsoddi, i gynorthwyo diwydiannau megis dur i drawsnewid i fodelau carbon-is ac i ddatblygu’r diwydiannau newydd gwyrdd sy’n ymddangos megis ynni llanw, morol a hydrogen.

Dyweddodd Ms Howe, yn ei rôl fel un sy’n gwarchod cenedlaethau’r dyfodol rhag gweithredoedd gwleidyddol heddiw, bod gan Gymru gyfle unwaith-mewn-cenhedlaeth i ailosod ei heconomi.

Meddai: “Mae pawb yng Nghymru’n haeddu iechyd cyfartal sy’n dod o aer glân ac ymrwymaid i economi gwyrddach.

“I wneud y newidiadau sydd eu hangen a’r trawsnewid i economi sero-net, mae arnom angen syniadau gweledigaethol a buddsoddiad trawsffurfiol.”

“Mae angen i Lywodraeth Cymru gael pwerau benthyg llawn i gyflawni’r newid hwn i economi gwyrdd. Gyda’r buddsoddiad hwnnw gallem arwain y DU, a symud o economi sydd wedi ei adeiladu ar ‘ddefnyddio’ i un sy’n diogelu swyddi ac sy’n gwarchod y blaned i’n plant.”

Mae’r comisiynydd wedi galw am Incwm Sylfaenol Cyffredinol ac wythnos waith pedwar diwrnod i leihau ein hôl troed carbon a chadw pobl yn iach ers i’w Hadroddiad Cenedlaethau’r Dyfodol gael ei gyhoeddi ym mis Mawrth.

Hwn yw’r darn mwyaf o waith ers i’r Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 ddod i rym ac mae Ms Howe yn gofyn i Lywodraeth Cymru ei ddefnyddio i drwytho ymateb i’r argyfwng a fydd yn gwarchod cymdeithas yn yr hirdymor.

Darganfu’r adroddiad nad oedd Cymru’n gweithredu’n ddigon cyflym i leihau allyriadau nwyon tŷ gwydr ac anogwyd gwneuthurwyr-polisi gan y comisiynydd i sicrhau bod gweithredu ar yr hinsawdd yn cael ei ddwysáu, nid ei arafu, mewn ymateb i’r argyfwng.

Mewn papur yn amlinellu’r pum cam ar gyfer ailosod yr economi, gofynnodd Ms Howe i weinidogion ddangos dewrder gwleidyddol mewn cynlluniau adfer, gyda mwy o ffocws ar ansawdd bywyd nag ar Gynnrych Domestig Gros.

 

Ymholiadau’r cyfryngau i claire.rees@cenedlaethaurdyfodol.cymru/ rebecca.brown@cenedlaethaurdyfodol.cymru