Mae’r pandemig COVID-19 wedi datgelu anghydraddoldebau strwythurol dwfn yn ein heconomi a’n cymdeithas mewn meysydd megis gwaith, sicrwydd swyddi, tlodi bwyd, iechyd, llesiant a gwahaniaethau hiliol. Ar yr un pryd mae’r argyfwng hinsawdd ac ecolegol yn cynyddu, ac rydyn ni mewn perygl o ddwysáu’r heriau hyn i gyd os wnawn ni fynd yn ôl i’r ffordd yr oedd pethau o’r blaen.

Mae llawer o wledydd yn chwilio am gyfleoedd i ail-lunio polisi, yn ogystal â sut y bydd pobl yn byw ac yn gweithio mewn byd sydd wedi’i newid gan coronafirws. Mewn llawer o achosion, dinasoedd a rhanbarthau sy’n arwain y ffordd gydag ymatebion arloesol ac uchelgeisiol.

Mae gan Gymru’r cyfle i fod ar flaen y gad yn y mudiad blaengar hwn. Mae ein hadferiad o’r pandemig yn gyfle unwaith mewn cenhedlaeth i weithredu newid ac adeiladu’n ôl yn well. Mae arnom angen meddwl beiddgar, cydweithredol, integredig, a dewrder a buddsoddiad gwleidyddol a fydd yn mynd i’r afael â’r adferiad tymor byr yn ogystal â heriau tymor hwy. A bydd angen i ni hefyd ymateb i’r cyfleoedd o ran sut rydyn ni’n byw ac yn gweithio nawr, mewn ffyrdd sy’n helpu i fynd i’r afael â llawer o’r heriau hyn.

Gan ddefnyddio ein Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol unigryw fel fframwaith, rhaid i ni afael yn y cyfle a dangos sut mae’n gyrru newid dwys a gwirioneddol ar lawr gwlad tuag at ddyfodol sy’n seiliedig ar lesiant. 

Yr hyn yr ydym wedi ffocysu arno

Ym mis Mai 2020 amlinellais fy mlaenoriaethau ar gyfer adferiad mewn Cynllun Pum-Pwynt. Ers hynny mae fy swyddfa wedi bod yn gweithio gyda rhanddeiliaid drwy ystod o grwpiau ymgynghori a fforymau i ddatblygu cynigion manwl pellach a sicrhau ein bod yn manteisio i’r eithaf ar unrhyw fuddsoddiad mewn newidiadau polisi ar gyfer pob agwedd ar lesiant. Er enghraifft rwyf wedi:

  • Sicrhau cysylltiadau cryfach a gwell integreiddio rhwng y gwahanol grwpiau gweinidogol a rhwydweithiau sy’n ffocysu ar yr ymateb i’r adferiad. E.e. ym mis Medi 2020 arweiniais drafodaeth bord gron gyda Chadeiryddion grwpiau a rhwydweithiau oedd yn canolbwyntio ar adferiad o’r pandemig i annog gwell integreiddio a chydweithio rhwng y gwahanol ffrydiau gwaith.
  • Rhannu fy ngweledigaeth (hyd yn hyn) o’r gwaith adfer yn dilyn Covid-19 ar draws y Llywodraeth a thu hwnt, a datrysiadau posibl i’r ffordd y gallwn helpu i fynd i’r afael â’r adferiad tymor byr a heriau’r tymor hwy drwy ein ffordd o weithio. 
  • Amlinellu i Lywodraeth Cymru yr hyn sydd yn fy marn yn gyfleoedd ar gyfer buddsoddi a chyflawni, yn ogystal ag amlygu’r meysydd lle mae’n rhaid i ni wneud mwy mewn perthynas â ‘sut’ yr ydym yn gweithio yng Nghymru. 
  • Cyfrannu mewn gwahanol Fyrddau Gweinidogol Ymgynghorol, fforymau, cynghorau partneriaeth a grwpiau eraill, ac wedi rhoi tystiolaeth i Bwyllgor Seilwaith yr Economi a Sgiliau ar 4ydd Tachwedd 2020. 
  • Gweithio gydag ystod o randdeiliaid i ddatblygu ymhellach gynigion manwl a sicrhau ein bod yn manteisio i’r eithaf ar unrhyw fuddsoddiad sy’n cyfrannu tuag at bob agwedd ar lesiant. 

Os yr ydym yn gall yn y ffordd yr ydym yn gwneud hyn, mae gennym y cyfle gorau o sicrhau manteision niferus i’n cymunedau a’r dull mwyaf effeithiol o ddefnyddio buddsoddi cyhoeddus (a phreifat).

Arddangos enghreifftiau cadarnhaol

Rwyf hefyd yn bwriadu arddangos enghreifftiau cadarnhaol ac amlygu’r cyfleoedd i ni adeiladu ar y mudiad hwn a chreu normal newydd i’n cymdeithas, ar ôl ein hadferiad yn dilyn yr argyfwng hwn. Byddem yn hoffi i chi rannu eich profiadau gyda ni fel y gallwn adeiladu darlun o effeithiau Covid-19 ar ein cymunedau a’n gwasanaethau cyhoeddus. Gallai hyn gynnwys enghreifftiau o arfer da/dulliau arloesol o weithio, neu unrhyw heriau/pryderon yr ydych yn eu profi, a allai, wrth i ni gwrdd â phwysau digynsail y presennol, roi ffyrdd o weithio ar waith a fyddai’n ein dargyfeirio o’r weledigaeth gadarnhaol sydd gennym ar gyfer y dyfodol.

Os gwelwch yn dda anfonwch unrhyw wybodaeth at covid-19@futuregenerations.wales.

Yn anffodus, ar hyn o bryd, ni fedrwn ymateb i geisiadau unigol am gefnogaeth, fodd bynnag byddwn yn defnyddio’r wybodaeth a anfonwyd atom i drwytho cyfeiriad ein gwaith, ac i’w godi gyda rhanddeiliaid perthnasol ar adegau perthnasol.

Gweithio gyda chyrff cyhoeddus yn ystod y pandemig

Mae cwmpas eang y Ddeddf wedi rhoi mewnwelediad unigryw i mi o waith adfer yn dilyn Covid ar draws nifer o bortffolios Gweinidogol a gwahanol themâu.

Rwy’n gwybod y bydd gwasanaethau cyhoeddus yn ymdrin â llawer o gwestiynau am flaenoriaethau a phroses a’r ffyrdd yr ydyn ni i gyd yn ymateb. Bydd fy nhîm a minnau yn parhau i gefnogi cyrff cyhoeddus ac rydyn ni wedi oedi ein gwaith monitro am y tro i roi’r lle sydd ei angen ar wasanaethau cyhoeddus i ymateb i’r effaith y mae’r firws yn ei gael.

Ar ddechrau’r pandemig, seibiais adolygiad adran 20 i gaffael, yr oeddwn wedi ei sbarduno ar 9fed Mawrth 2020. Fodd bynnag, ar hyn o bryd rwy’n gweithio gyda’r rhai sy’n destun yr adolygiad i gael gwybodaeth bellach ganddynt i nodi sut y gallant wella eu dulliau o weithio. Er ein bod yn ymwybodol o’r heriau niferus y mae cyrff cyhoeddus yn eu hwynebu ar hyn o bryd, mae’n hollbwysig i sicrhau eu bod yn defnyddio pŵer eu gwariant cyhoeddus i gefnogi adferiad gwyrdd a chyfiawn.

Yn nhermau rhoi gwybod am ddyletswyddau cyrff cyhoeddus, nid ydym yn disgwyl i gyrff cyhoeddus gynhyrchu adroddiadau blynyddol ar eu cynnydd wrth iddynt ymdopi â’r argyfwng hwn.

Er y byddwn yn rhoi lle i gyrff cyhoeddus i ymdopi â’r argyfwng presennol, mae wedi dod yn amlwg na fu meddwl hirdymor clir erioed yn bwysicach.

Rhai o’r enghrefftiau a’r cyfleoedd cadarnhaol a ddewiswyd i ddangos sut y gellid adeiladu dyfodol gwell yn dilyn COVID-19.

Mae Berlin wedi treialu lledu dwy lôn feicio dros dro, gan ddadlau y byddai’n helpu beicwyr i gadw’r pellter gofynnol o 1.5 metr oddi wrth ei gilydd tra bod traffig ceir i lawr. Roedd y cynllun peilot yn llwyddiant, gan fod diogelwch beicwyr wedi gwella er nad oedd yn rhwystro traffig. 

Mae prif weinidog Seland Newydd yn credu y bydd cyflwyno wythnosau gwaith 4 diwrnod a nifer mwy o wyliau cyhoeddus yn ysgogi’r economi ac yn annog twristiaeth ddomestig. Mae’r pandemig wedi tynnu sylw at hyblygrwydd a gallu pobl i addasu i wahanol amodau gwaith a chynyddu cynhyrchiant. Bydd hyn hefyd yn cael effaith gadarnhaol ar iechyd meddwl a llesiant pobl yn dilyn y pandemig.

Mae Seattle wedi cau 20 milltir o strydoedd dinas yn barhaol fel y gall preswylwyr eu defnyddio ar gyfer beicio a cherdded.

Mae dinas San Francisco wedi prydlesu trelars ac ystafelloedd mewn gwestai i gadw pobl ddigartref sy’n dangos arwyddion o haint mewn cwarantîn. Mae hefyd yn symud rhai o’r 2,000 o bobl yn ei llochesi i leoliadau newydd ledled y ddinas, er mwyn sicrhau nad ydynt yn rhy agos at ei gilydd. 

Yn Uganda, dechreuodd cwmni gweithgynhyrchu fynd i’r afael â’r prinder PPE trwy doddi gwastraff plastig a chreu tariannau wyneb. Mewn gwlad lle’r amcangyfrifir bod 600 tunnell o blastig gwastraff yn cael ei daflu bob dydd – mwy na hanner ohono heb ei gasglu a llai na 5 y cant yn cael ei ailgylchu – mae’r ymdrech hefyd yn helpu i frwydro yn erbyn llygredd plastig ac aer budr. Mae gan y cwmni gweithgynhyrchu, Takataka Plastics, 14 aelod o staff ac maent wedi cynhyrchu 1,200 o’r tariannau wyneb plastig wedi’u hailgylchu ers mis Mawrth. I wneud y tariannau wyneb – proses ddeuddydd – mae gweithwyr yn didoli, glanhau, rhwygo, toddi a mowldio’r plastig gwastraff. Yna maent yn atodi strap y gellir ei haddasu, weithiau wedi’i gwneud o diwbiau mewnol hen feiciau.