Mae’r pandemig COVID-19 wedi datgelu anghydraddoldebau strwythurol dwfn yn ein heconomi a’n cymdeithas mewn meysydd megis gwaith, sicrwydd swyddi, tlodi bwyd, iechyd, llesiant a gwahaniaethau hiliol. Ar yr un pryd, mae dirywiad yn yr hinsawdd a’r ecoleg yn gwaethygu, ac rydyn ni mewn perygl o ddwysáu’r holl heriau hyn os wnawn ni ddychwleyd i’r ffordd yr oedd pethau o’r blaen.

Mae llawer o wledydd eisoes yn edrych am gyfleoedd i ail-lunio polisi, yn ogystal â’r modd y bydd pobl yn byw a gweithio mewn byd sydd wedi ei newid gan goronafirws. Mewn llawer achos, y dinasoedd a’r trefi sy’n arwain y ffordd gydag ymatebion arloesol ac uchelgeisiol.

Mae gan Gymru’r cyfle i fod yn rheng flaen y symudiad blaengar hwn. Mae’n hadferiad yn dilyn y pandemig yn gyfle sy’n digwydd unwaith mewn cenhedlaeth i gyflawni newid ac adeiladu nôl yn well. Mae arnom angen meddwl yn eofn, yn gydweithredol ac yn integredig, ac mae arnom angen dewrder gwleidyddol a buddsoddiad a fydd yn mynd i’r afael â’r adferiad tymor byr yn ogystal â heriau hirdymor. A bydd angen i ni hefyd ymateb i’r cyfleoedd i newid y ffordd yr ydym yn awr yn byw a gweithio, mewn ffyrdd sy’n helpu i fynd i’r afael â llawer o’r heriau hyn. 

Gan ddefnyddio’n Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol unigryw fel fframwaith, mae’n rhaid i ni fanteisio ar y cyfle a dangos sut mae’n gyrru newid pwysig a gwirioneddol ar lawr gwlad tuag at ddyfodol sy’n seiliedig ar lesiant.

Ym Mai 2020 amlinellais fy mlaenoriaethau ar gyfer adferiad mewn Cyllun Pum Pwynt. Ers hynny mae fy swyddfa wedi bod yn cydweithio gyda rhanddeiliaid drwy ystod o grwpiau ymgynghorol a fforymau i ddatblygu ymhellach fanylion manwl, a sicrhau ein bod yn manteisio i’r eithaf ar unrhyw fuddsoddiad mewn newidiadau polisi ar gyfer pob agwedd ar lesiant. Os byddwn yn fedrus yn y ffordd yr ydym yn gwneud hyn, mae gennym y cyfle gorau o sicrhau manteision niferus i’n cymunedau a’r ffordd fwyaf effeithiol o ddefnyddio buddsoddiad cyhoeddus (a phreifat).

Rwyf hefyd yn bwriadu arddangos enghreifftiau cadarnhaol ac amlygu’r cyfleoedd i ni adeiladu ar y mudiad hwn a chreu normal newydd ar gyfer ein cymdeithas, unwaith y byddwn wedi cael adferiad yn dilyn yr argyfwng. Buasem yn hoffi i chi rannu eich profiadau gyda ni fel y gallwn adeiladu darlun o effeithiau Covid-19 ar ein cymunedau a’n gwasanaethau cyhoeddus. Gallai hyn gynnwys enghreifftiau o arfer da/dulliau arloesol o weithio, neu unrhyw heriau/bryderon yr ydych yn eu profi, a allai fod yn rhoi ffyrdd o weithio ar waith a fyddai’n ein dargyferio o’r weledigaeth gadarnhaol sydd gennym ar gyfer y dyfodol.

Os gwelwch yn dda anfonwch unrhyw wybodaeth at covid-19@futuregenerations.wales

Yn anffodus, ar hyn o bryd, nid ydym yn medru ymateb i geisiadau unigol am gymorth; fodd bynnag byddwn yn defnyddio’r wybodaeth a anfonir atom i drwytho cyfeiriad ein gwaith, gan ddwyn sylw rhanddeiliaid perthnasol ato ar adegau priodol. 

Gweithio gyda chyrff cyhoeddus yn ystod y pandemig

Mae cwmpas eang y Ddeddf wedi rhoi mewnwelediad unigryw i mi o waith yn ymwneud ag adferiad yn dilyn Covid ar draws sawl portffolio Gweinidogol, ac ar wahanol themâu. 

Yn ystod y misoedd sy’n dod, gwn y bydd llawer o gwestiynau’n cael ei gofyn i wasanaethau cyhoeddus am flaenoriaethau a phroses ac am y modd y byddwn i gyd yn ymateb. Bydd fy nhîm a minnau’n parhau i gynorthwyo cyrff cyhoeddus ac yn rhoi’r gorau dros dro i fonitro gwaith er mwyn rhoi’r gofod sydd ei angen ar wasanaethau cyhoeddus i ffocysu ar ymateb i’r effaith y mae’r firws yn ei gael ar bob gwasanaeth cyhoeddus, sy’n esblygu’n gyflym.

Ar gychwyn y pandemig, rhoddais y gorau dros dro i adolygiad caffael adran 20 a sbardunwyd gennyf a 9fed Mawrth, ond ar hyn o bryd rwyf yn gweithio gyda’r rhai sy’n destun yr adolygiad i gael gwybodaeth bellach oddi wrthynt i nodi sut y gallant wella eu dulliau o weithio. Tra’n ymwybdol o’r heriau niferus a wynebir gan gyrff cyhoeddus ar hyn o bryd, hoffwn sicrhau eu bod yn defnyddio’u pwerau gwariant cyhoeddus yn effeithiol i gynorthwyo adferiad gwyrdd a theg.

Yn nhermau dyletswyddau cyrff cyhoeddus i gynhyrchu adroddiadau, nid ydym yn disgwyl iddynt gynhyrchu adroddiad blynyddol ar eu cynnydd tra’u bod yn delio â’r argyfwng hwn.

Er ein bod yn rhoi’r gofod i gyrff cyhoeddus ddelio â’r argyfwng presennol, yr hyn sydd, yn fy marn, yn dod yn glir o ddydd i ddydd, yw, er bod yn rhaid i ni ymateb i faterion brys yn awr, ni fu meddwl yn yr hirdymor erioed yn bwysicach.

Rhai o’r enghrefftiau a’r cyfleoedd cadarnhaol a ddewiswyd i ddangos sut y gellid adeiladu dyfodol gwell yn dilyn COVID-19.

Mae Berlin wedi treialu lledu dwy lôn feicio dros dro, gan ddadlau y byddai’n helpu beicwyr i gadw’r pellter gofynnol o 1.5 metr oddi wrth ei gilydd tra bod traffig ceir i lawr. Roedd y cynllun peilot yn llwyddiant, gan fod diogelwch beicwyr wedi gwella er nad oedd yn rhwystro traffig. 

Mae prif weinidog Seland Newydd yn credu y bydd cyflwyno wythnosau gwaith 4 diwrnod a nifer mwy o wyliau cyhoeddus yn ysgogi’r economi ac yn annog twristiaeth ddomestig. Mae’r pandemig wedi tynnu sylw at hyblygrwydd a gallu pobl i addasu i wahanol amodau gwaith a chynyddu cynhyrchiant. Bydd hyn hefyd yn cael effaith gadarnhaol ar iechyd meddwl a llesiant pobl yn dilyn y pandemig.

Mae Seattle wedi cau 20 milltir o strydoedd dinas yn barhaol fel y gall preswylwyr eu defnyddio ar gyfer beicio a cherdded.

Mae dinas San Francisco wedi prydlesu trelars ac ystafelloedd mewn gwestai i gadw pobl ddigartref sy’n dangos arwyddion o haint mewn cwarantîn. Mae hefyd yn symud rhai o’r 2,000 o bobl yn ei llochesi i leoliadau newydd ledled y ddinas, er mwyn sicrhau nad ydynt yn rhy agos at ei gilydd. 

Yn Uganda, dechreuodd cwmni gweithgynhyrchu fynd i’r afael â’r prinder PPE trwy doddi gwastraff plastig a chreu tariannau wyneb. Mewn gwlad lle’r amcangyfrifir bod 600 tunnell o blastig gwastraff yn cael ei daflu bob dydd – mwy na hanner ohono heb ei gasglu a llai na 5 y cant yn cael ei ailgylchu – mae’r ymdrech hefyd yn helpu i frwydro yn erbyn llygredd plastig ac aer budr. Mae gan y cwmni gweithgynhyrchu, Takataka Plastics, 14 aelod o staff ac maent wedi cynhyrchu 1,200 o’r tariannau wyneb plastig wedi’u hailgylchu ers mis Mawrth. I wneud y tariannau wyneb – proses ddeuddydd – mae gweithwyr yn didoli, glanhau, rhwygo, toddi a mowldio’r plastig gwastraff. Yna maent yn atodi strap y gellir ei haddasu, weithiau wedi’i gwneud o diwbiau mewnol hen feiciau.